Travma Sonrası Stres (TSSB) ve Krize Müdahale

Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), kişinin korkutucu, sarsıcı ya da yaşamını tehdit eden bir olayın ardından, olay bittiği hâlde onu yaşamaya devam etmesi durumudur. Bu sayfada TSSB’nin nasıl bir tablo olduğunu, terapide nasıl çalışıldığını ve ani yaşam olaylarından sonra nasıl kısa vadeli destek verildiğini anlatıyoruz.

TSSB nedir, nasıl kendini gösterir?

Zor bir olaydan sonra gerginlik, uykusuzluk ve düşüncelerin dönüp dolaşması çoğu insanda görülür ve genellikle zamanla yatışır. TSSB’de ise bu tepkiler yatışmaz, günlük hayatı belirgin biçimde bozar. Belirtiler dört ana başlık altında düşünülebilir.

• Yeniden yaşama: Olayın görüntüleri, sesleri ya da duyguları istemsizce geri gelir. Kâbuslar ya da “şu an yeniden oluyor” hissi bu gruba girer.
• Kaçınma: Olayı hatırlatan yer, kişi, konuşma ya da düşüncelerden uzak durmaya çalışmak. Zamanla yaşam alanı daralır.
• Aşırı uyarılmışlık: Diken üstünde olma, kolay ürkme, uykuya dalamama, öfke patlamaları, odaklanmakta güçlük.
• Ruh ve düşünce değişimi: Kendini ya da dünyayı olumsuz görme, suçluluk ve utanç, çevreye karşı duygusal olarak uzaklaşma, eskiden keyif alınan şeylere ilgi kaybı.

Bu belirtiler sizde varsa ve haftalardır sürüyorsa, bir ruh sağlığı profesyoneli ya da hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir. Bu sayfa tanı koymaz, yalnızca ne olduğunu anlamanıza yardım eder. TSSB’nin ayrıntılı tanımı için DSM-5-TR (Amerikan Psikiyatri Birliği) ve ICD-11 (Dünya Sağlık Örgütü) gibi kaynaklara başvurulur.

Hangi yaşantılar travmatik olabilir?

Travmatik olay tek bir türden ibaret değildir. Kaza, doğal afet, şiddete uğramak ya da tanıklık etmek, ağır bir sağlık sorunu deneyimi, ani ve beklenmedik bir kayıp, istismar ve ihmal bu olaylar arasında sayılabilir. Aynı olay iki kişide farklı iz bırakabilir. Bunun, kişinin güçlü ya da zayıf olmasıyla ilgisi yoktur. Olayın ne kadar beklenmedik olduğu, kişinin o sırada yalnız olup olmadığı, daha önceki yaşantıları ve sonrasında aldığı destek etkili olur.

Çocuklarda tablo farklı görünebilir. Oyunlarda olayın tekrar tekrar canlandırılması, ebeveynden ayrılmakta güçlük, geceleri korkma, eski becerilerden geri dönme ya da öfke ve içe kapanma sık rastlanan işaretlerdir. Çocuklarda travma çalışması hakkında daha fazlasını çocukluk çağı travmalarında TF-BDT yazısında bulabilirsiniz. Çocuğun yaşına ve ihtiyacına göre yürütülen çalışma çocuk ve ergen terapisi kapsamında ele alınır.

Krize müdahale: ne anlama geliyor?

Hayat bazen bir anda değişir. Yakın birinin kaybı, bir kaza, beklenmedik bir ayrılık ya da şiddete tanıklık etmek kişinin baş etme gücünü geçici olarak aşabilir. Bu hizmetin krize müdahale kısmı, böyle ani olaylardan sonra kısa vadeli destek ve stabilizasyon sağlamak için vardır.

Burada amaç, yaşananları bir anda çözmek değildir. Önce kişinin yeniden zemin bulması hedeflenir: uyku ve günlük düzenin yeniden kurulması, yoğun duyguların bedende ve zihinde yönetilebilir hâle gelmesi, kişinin neye ihtiyacı olduğunun netleşmesi. Sonrasında ihtiyaç varsa daha uzun soluklu bir bireysel çalışmaya geçilebilir. Ani bir olaydan sonra “ne yapmam gerekiyor” diye sormak için iletişim sayfasından randevu alabilirsiniz.

Terapide nasıl çalışılır?

İlk görüşmede yaşadıklarınızı, şu an sizi en çok zorlayan şeyleri ve beklentilerinizi konuşuruz. Olayın bütün ayrıntılarını anlatmanız gerekmez. Değerlendirme sonrasında kişiye özel bir plan kurulur ve plan sizin hızınıza göre şekillenir. Konuşulanlar gizli kalır.

Çalışmada bilişsel davranışçı bir çerçeve kullanılır. Bu çerçevede olay sonrası oluşan düşünceler (örneğin “yine olacak”, “bu benim suçum”) ve bu düşüncelerin ardından gelen duygu ve davranışlar birlikte incelenir. Kişi, kaçındığı durumlara güvenli ve kademeli biçimde yaklaşmayı, bedenindeki gerginliği düzenlemeyi ve olayın anlamını yeniden kurmayı öğrenir. Genel bir anlatım için bilişsel davranışçı terapi yazısına bakabilirsiniz.

Psikolog Özlem Efe, Adalet Bakanlığı’nda adli psikoloji alanında 6 yıl görev yapmıştır. Şiddet, kayıp ve ağır yaşam olaylarıyla karşılaşmış kişilerle çalışma deneyimi, bu alandaki bakışını biçimlendirmiştir. Çalışma biçimi, kişinin yaşadığını yargılamadan dinlemeye ve güvenliğe öncelik vermeye dayanır. Daha fazlası için hakkımda sayfasına bakabilirsiniz.

Terapi süreci nasıl aşamalara ayrılır?

Travma çalışması genellikle birbirine geçen üç aşamada düşünülür, ancak her kişi bu aşamalardan kendi hızında geçer.

Güvenlik ve düzen. İlk aşamada kişinin kendini güvende hissetmesi, uykusunun ve günlük düzeninin yeniden kurulması, bedendeki gerginliği yatıştıracak becerilerin öğrenilmesi ön plandadır. Bu aşama çoğu zaman gözden kaçırılır, oysa sonraki çalışmanın zeminini oluşturur. Kişi yoğun bir duygu dalgası geldiğinde ne yapabileceğini bilir hâle gelir.

Yaşananla çalışma. Kişi hazır olduğunda, olayla ilgili düşünceler ve anılar kontrollü biçimde ele alınır. Burada kişinin kendini suçlaması, “önlemeliydim” ya da “bir şey yapmalıydım” gibi düşünceler üzerinde durulur. Birçok kişi olayın sorumluluğunu kendinde arar; bu düşüncelerin gerçekçi olup olmadığına birlikte bakılır. Kaçınılan durumlara kademeli yaklaşılır ve kişi bu durumların artık tehlike taşımadığını yeniden deneyimler.

Yeniden bağ kurma. Son aşamada kişi, günlük hayatına, ilişkilerine ve geleceğine yönelik planlarına yeniden dönmeye başlar. Olay hayatının bir parçası olarak kalır, ama hayatının tamamını kaplamaz.

Her görüşmede hangi aşamada olduğunuzu birlikte gözden geçiririz. İhtiyaç olursa, yavaşlamak ya da bir önceki aşamaya dönmek her zaman mümkündür. Kimse sizi hazır olmadığınız bir noktaya taşımaz.

Yakınlar nasıl destek olabilir?

Travma yaşamış birinin yakını olmak da zorlayıcıdır. Çoğu zaman ne söyleyeceğini bilememek, yanlış bir şey söylemekten korkmak ve çaresizlik hissi ortaya çıkar. Birkaç ilke yardımcı olabilir: dinlemek, çözüm vermeye ya da “geçti artık” demeye acele etmemek, kişiyi anlatmaya zorlamamak, gündelik düzene destek olmak ve kendi sınırlarınızı korumak. Yakınlar için de destek almak çoğu zaman gerekli ve değerlidir. Çalışma gerekirse ailenin de dâhil olduğu bir çerçevede aile terapisi ile genişletilebilir.

Yüz yüze ve online

Görüşmeler Beşiktaş/Gayrettepe’deki ofiste yüz yüze, ya da online olarak yapılabilir. Online görüşmede dikkat edilecek noktalar, gizlilik ve teknik gereksinimler online terapi sayfasında anlatılıyor.

TSSB ile birlikte görülebilen durumlar

Travma sonrası tablo çoğu zaman tek başına gelmez. Kaygı, depresif ruh hali, uyku sorunları ve ilişkilerde zorlanma eşlik edebilir. Bu durumlarda çalışma, o an kişiyi en çok zorlayan alandan başlar. Kaygı belirtileri öne çıkıyorsa anksiyete ve panik bozukluğu çalışmasıyla, ruh hali düşüklüğü öne çıkıyorsa depresyon ve duygudurum bozuklukları sayfasındaki çerçeveyle birlikte düşünülür. Bazı kişiler travmayı bir ilişki içinde yaşadığı için ilişkilerde güven sorunu da yaşar; bu da çalışmanın bir parçası olabilir.

Ne zaman psikiyatrist ya da hekim gerekir?

Uyku neredeyse hiç düzene girmiyorsa, kişi gerçeklikten kopma hissi yaşıyorsa, madde ya da alkol kullanımı artmışsa, yoğun umutsuzluk ve kendine zarar düşünceleri varsa terapiye ek olarak bir psikiyatristin değerlendirmesi gerekir. İlaç gerekip gerekmediğine psikiyatrist karar verir; psikolog ilaç yazmaz, ilaç bırakma ya da değiştirme önerisinde bulunmaz. Kendine zarar düşünceleri varsa gecikmeden bir ruh sağlığı profesyoneline başvurmak önemlidir. Yaşanan olay bir yaralanma ya da fiziksel bir sağlık sorunu içeriyorsa ayrıca hekim değerlendirmesi gerekir.

Kapsam dışı olan durumlar

Bu hizmet bir terapi ve destek hizmetidir. Mahkeme için ya da kurumlar için resmî bir değerlendirme ve rapor talebi bu çalışmanın içinde değildir. Böyle bir ihtiyaç varsa randevudan önce görüşmek doğru olur.

Kendinize nasıl yaklaşabilirsiniz?

Terapiden bağımsız olarak, uyku ve yemek düzenini korumak, güvendiğiniz biriyle konuşmak, olayı hatırlatan her şeyi zorla bastırmaya çalışmamak ve yoğun anlarda nefes ve bedenle temas gibi sakinleştirici yollara başvurmak kimi kişilere iyi gelir. Yine de bunlar tek başına yeterli olmayabilir. Belirtiler sizi yoruyorsa destek almaktan çekinmeyin.

Hazır olduğunuzda, ya da yalnızca ne yapabileceğinizi öğrenmek için randevu alın. İlk görüşmede ne istediğinize ve neye hazır olduğunuza birlikte karar veririz.