Çocuk ve Ergen Terapisi

Çocuk ve ergen terapisi, okul güçlüğü, dikkat ve davranış sorunu, alt ıslatma, kaygı, depresyon ya da aile içi sıkıntılar yaşayan genç kişilerin ve ailelerinin birlikte desteklendiği bir çalışmadır. Çocuk ya da ergenle yapılan görüşmeler, ebeveynle yürütülen görüşmelerle birleşir; çünkü çocuğun yaşadığı sıkıntı çoğu zaman bulunduğu ortamdan ayrı ele alınamaz.

Bu çalışmayı Beşiktaş/Gayrettepe’deki ofisimizde yüz yüze ya da uygun durumlarda online yürütüyoruz. Bu sayfada genel çerçevenin yanında üç sık başvuru konusu ayrıca anlatılır: dikkat eksikliği ve hiperaktivite, davranım sorunları ve alt ıslatma.

Çocuk ve ergenlerde neden farklı bir yaklaşım gerekir?

Çocuk ve ergenin sorunları, yetişkininkinden farklıdır. Bir çocuk çoğu zaman yaşadığını kelimelerle anlatamaz; huzursuzluğu davranışa, karın ağrısına, okuldan kaçmaya ya da öfke nöbetlerine dönüşür. Ergen ise bağımsızlık ihtiyacıyla aile desteği arasında gidip gelir ve çoğu zaman yardım istemeye direnir. Bu yüzden görüşmeler yaşa ve gelişim dönemine uygun biçimde, çocuğun kendini ifade edebileceği araçlarla yürütülür.

Başvuran çocuklarda her zaman tanımlanabilir bir ruhsal bozukluk bulunmaz; bazen gelişimin bir ya da birkaç alanında geçici bir aksama söz konusudur. Bu nedenle çocuk, yalnızca belirtileriyle değil, aile, okul ve çevresiyle birlikte değerlendirilir.

Hangi konularda destek verilir?

Okul sorunları ve sınav kaygısı. Okula gitmek istememe, arkadaş ilişkilerinde zorlanma ve ders başarısında düşüş sık başvuru nedenleridir. Çocuk ve ergenlerde sınav dönemi kaygısı da bunların arasındadır: karın ağrısı, uyku bozulması, “yapamayacağım” düşüncesi ya da çalışmaya oturamama olarak görünebilir. Hedef çocuğun kaygısını sıfırlamak değil, onunla başa çıkabilir hâle gelmesi ve sınavın anlamını yeniden ölçülü bir yere koymasıdır. Ebeveynin sürekli not sorması ve kıyaslaması kaygıyı çoğu zaman artırır; görüşmelerde bunun yerine geçebilecek destekleyici bir dil birlikte aranır. Ayrıntılar için sınav kaygısı yazısına bakabilirsiniz.

Kaygı ve korkular. Ayrılma kaygısı, karanlık ya da sosyal ortam korkusu, sürekli endişelenme ve bedensel yakınmalar bu başlıkta ele alınır. Genel çerçeve için kaygı ve panik bozuklukları sayfasına bakılabilir.

Depresyon ve duygu durum değişiklikleri. Çocuklarda ve ergenlerde depresyon her zaman üzgünlük olarak görünmez; sinirlilik, ilgi kaybı, çekilme ya da okul performansında düşme olarak ortaya çıkabilir. Ayrıntılar ergenlik dönemi depresyonu ve ebeveyn tutumu yazısında.

Yeme alışkanlıkları. Yemek reddi, beden algısıyla ilgili yoğun kaygı ya da yeme düzenindeki belirgin değişiklikler görüşmelerde ele alınabilir.

Aile içi sorunlar. Boşanma, kayıp, taşınma, kardeş doğumu gibi değişiklikler çocuğu etkiler. Bu durumlarda ailenin bütünüyle çalışmak için aile terapisi de gündeme gelebilir.

Aşağıdaki üç bölüm, sık sorulan özel konuları ayrıca ele alır.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite (DEHB)

DEHB, dikkati sürdürmekte, hareketi ve dürtüleri düzenlemekte süreğen güçlük yaşanan bir durumdur. Tanı ve ilaç konularında çocuk psikiyatristi ya da hekim değerlendirmesi esastır. Psikolog bu süreçte çocuğa ve aileye psikoeğitim, ebeveyn desteği ve değerlendirme sürecine psikolojik katkı verir; ilaç yazmaz, ilaç bırakma ya da değiştirme önerisinde bulunmaz. Psikolog Özlem Efe, özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde özel öğrenme güçlüğü ile dikkat eksikliği ve hiperaktivite yaşayan çocuklar ve ailelerle çalışmıştır.

Günlük hayatta nasıl görülür? Dikkat tarafında çocuk ödevi yarıda bırakabilir, eşyalarını kaybedebilir, söylenenleri dinlemiyormuş gibi görünebilir. Hareketlilik tarafında yerinde duramama ya da aşırı konuşma, dürtüsellik tarafında sırasını beklemekte zorlanma ve düşünmeden hareket etme sık yaşanır. Bu davranışlar çoğu çocukta zaman zaman görülür. Süreğen olması, ev, okul ve arkadaş ortamı gibi birden fazla alanda ortaya çıkması ve gelişim düzeyine göre beklenenden belirgin fazla olması bir değerlendirmeyi gerektirir. Bu belirtiler çocuğunuzda varsa bir çocuk psikiyatristi ya da hekim tarafından değerlendirilmelidir; kendi kendinize tanı koymak yerine görüşmek daha sağlıklıdır.

Psikolog ne yapar? Çocuğu ve aileyi DEHB konusunda bilgilendirir, evde düzen, kural ve iletişim üzerine ebeveynle çalışır, duygu yönetimi, organize olma ve sosyal beceri alanlarını destekler. Gerektiğinde çocuk psikiyatristine yönlendirir ve aile isterse, ailenin izniyle okulla iletişimde yön gösterir. Ergenlikte hareketlilik çoğunlukla azalır; ama dikkat dağınıklığı, erteleme ve duygu dalgalanmaları sürebilir. Ergenle çalışma, onun gözünden neyin zor olduğunu dinleyerek başlar ve gencin kendi hedeflerine dayanır.

Ebeveynlere not. DEHB olan çocuklar gün boyunca “dur”, “dinle”, “toparla” gibi uyarılar alır ve zamanla özgüvenleri zedelenebilir. Çocuğun iyi yaptığı şeyleri açıkça söylemek, talimatları kısa ve tek adımlı vermek, rutinleri görünür kılmak ve davranışı kişilikten ayırmak çoğu ailede yardımcı olur. DEHB bir tembellik ya da terbiye sorunu değildir. Hedef DEHB’yi ortadan kaldırmak değil, çocuğun ve ailenin onu anlaması, çatışmanın azalması ve çocuğun güçlü yanlarını görmesidir. Konunun sade bir anlatımı için çocuk ve ergenlerde DEHB yazısına bakabilirsiniz. Daha kapsamlı bilişsel değerlendirme gerektiğinde nöropsikolojik değerlendirme ve testler sayfasında bilgi bulabilirsiniz; bu değerlendirmeler tanıyı tek başına koymaz.

Davranım sorunları

Davranım sorunları, çocuğun ya da ergenin kurallara uymamasının, sürekli karşı gelmesinin, öfke patlamalarının ya da başkalarına zarar verici davranışların süreğen hâle geldiği durumları anlatır. Bu davranışlar çoğunlukla bir şeyi anlatmaya çalışan işaretlerdir. Destek çalışması, davranışın arkasındaki nedeni anlamaya, ebeveyn tutumunu düzenlemeye ve çocuğa yeni beceriler kazandırmaya odaklanır.

Yaşa göre görünümü. Küçük çocuklarda sık öfke nöbetleri, itaatsizlik, vurma ya da ısırma; okul çağında sürekli tartışma, ödev ve kurallara direnç, arkadaşlarla kavga; ergenlikte yalan söyleme, okuldan kaçma, kural ihlalleri ya da risk alma görülebilir. Bu davranışlar tek tek çoğu çocukta rastlanır. Süreğen ve yoğun olması, çocuğun ev, okul ve arkadaş ilişkilerindeki işleyişini bozması değerlendirme gerektirir; tanı konusunda çocuk psikiyatristi ya da hekim değerlendirmesi esastır.

Davranışın arkasında ne olabilir? Tek bir neden yoktur. Çocuk öfkesini ya da hayal kırıklığını başka yoldan ifade etmeyi henüz öğrenmemiş olabilir. Dikkat ve dürtüsellik güçlükleri, tutarsız kurallar, yoğun aile çatışması, boşanma ya da kayıp, akran zorbalığı ve öğrenme güçlüğü rol oynayabilir. Altta yatan kaygı ya da çökkünlük de çocuklarda ve ergenlerde çoğu zaman öfke ve karşı gelme olarak görülür. Bu etkenler suçlamak için değil, anlamak için sayılır; ebeveynin hatası aranmaz.

Hangi konularda çalışılır? Ebeveynle evde net kural koyma, tutarlı sonuçlar ve olumlu davranışı fark etme üzerine çalışılır. Çocuk ya da ergenle öfkesini fark etme, sakinleşme ve arkadaşlarla ya da yetişkinlerle çatışmayı konuşarak çözme becerileri ele alınır. Ergenle kopmuş iletişimi onarmak, okuldan kaçma ya da riskli çevre gibi konularda aileyi bilgilendirmek de çalışmanın parçasıdır.

Evde neler değişebilir? Az ama net kural koymak, sonucun öngörülebilir olmasını sağlamak, dikkatin yalnızca sorunlu davranışa gitmemesine özen göstermek, öfke anında tartışmak yerine sakinleştikten sonra konuşmak ve anne babanın aynı çizgide durması çoğu ailede fark yaratır. Bunlar reçete değildir; çocuğun yaşına, mizacına ve ailenin düzenine göre birlikte uyarlanır. Davranışlar bazen düzelmeden önce kısa süre artabilir, bu yeni sınırlara bir tepki olabilir. Konunun genel anlatımı çocuklarda davranım bozukluğu yazısındadır.

Alt ıslatma (enürezis)

Enürezis, yaşı gelmiş bir çocuğun gece ya da gündüz istemeden idrar kaçırmasıdır. Bu durumda önce çocuk doktoru ya da üroloji değerlendirmesi gerekir. Nedeni çoğu zaman bedensel ya da gelişimseldir: mesane gelişimi, uyku derinliği, kabızlık, idrar yolu enfeksiyonu ve kalıtımsal etkenler rol oynayabilir. Ağrı, ateş, sık idrara çıkma, aşırı susama ya da gündüz idrar kaçırma varsa bu daha da önemlidir. Psikolojik destek tıbbi değerlendirmenin yerine geçmez; ilaç ya da tıbbi tedavi kararı hekimindir, psikolog ilaç yazmaz. Tıbbi değerlendirme tamamlanmadan çalışmaya başlamamayı tercih ederiz, gerekirse sizi yönlendiririz.

Psikolojik destek neden gerekebilir? Alt ıslatma çoğu çocuk için utanç vericidir. Kamp, arkadaşta kalma ya da akraba ziyareti gibi durumlardan kaçınma, özgüven kaybı ve gizleme çabası görülebilir. Evde ebeveynler yorulur, bazen farkında olmadan sabırsız sözler çıkar, kardeşler alay edebilir. Bazı çocuklarda alt ıslatma kardeş doğumu, taşınma, okula başlama ya da kayıp gibi bir değişikliğin ardından başlar ya da yeniden görülür; bu durumda duygusal destek, hekim değerlendirmesiyle birlikte önem kazanır.

Nasıl çalışılır? Çocuğun durumunu suçlanmadan, sakin bir dille anlaması, ebeveynin sabırlı ve ayıplamayan bir tutum geliştirmesi ve çocuğun katılımıyla kurulan, ödül ve motivasyon temelli basit davranışsal düzenlemeler çalışmanın merkezindedir. Çocuk çalışmanın ortağı olarak görülür ve konu utandırmayacak bir dille ele alınır. Çocuk alt ıslatmayı bilerek yapmaz; ceza, alay ve çocuğu başkalarının yanında konuşmak sorunu ağırlaştırır. Kuru kalınan geceleri ve çocuğun çabasını fark etmek, akşam sıvı ve tuvalet düzeninde hekimin önerilerine uymak çoğu ailede yardımcı olur. Psikolojik destek alt ıslatmayı tek başına durdurmayı vaat etmez; hedef utancın azalması, özgüvenin korunması, ailedeki gerginliğin düşmesi ve tıbbi tedavinin daha rahat sürdürülebilmesidir. Konunun genel anlatımı için çocuklarda alt ıslatma (enürezis) yazısına bakabilirsiniz.

Süreç nasıl işler?

Ebeveyn görüşmesi. Süreç genellikle ebeveynle başlar. Çocuğun gelişim öyküsü, sizi endişelendiren davranışlar, evdeki ve okuldaki işleyiş konuşulur.

Çocukla tanışma ve değerlendirme. Çocuk ya da ergenle yapılan görüşmelerde, yaşına uygun yöntemlerle onun dünyası anlaşılmaya çalışılır. Küçüklerde oyun ve etkinlik, ergenlerde sohbet ve beceri çalışması öne çıkar. Çocuğun farklı ortamlardaki işleyişi, yani evde, okulda ve arkadaş çevresinde nasıl olduğu, hem aileden hem çocuktan edinilen bilgiyle birlikte değerlendirilir. Gerektiğinde ve aile onayıyla öğretmen ya da okul rehberlik servisiyle de görüşülebilir.

Kişiye özel plan. Değerlendirmeden sonra hedefler ve çalışma biçimi sizinle birlikte belirlenir. Çocukla yapılan görüşmeler, ebeveynle yürütülen düzenli görüşmelerle desteklenir. Görüşmelerin günü, saati ve düzeni sizinle karşılıklı olarak belirlenir.

Gözden geçirme. Belirli aralıklarla çocuğun durumuna ve hedeflere birlikte bakılır; plan gerekirse güncellenir.

Hangi yaklaşımlarla çalışılır?

Çocuk ve ergenle çalışmada kişiye özel bir plan temel alınır. Düşünce, duygu ve davranış arasındaki bağı ele alan bilişsel davranışçı yaklaşımdan yararlanılır; bu yaklaşım çocuğun yaşına göre uyarlanır. Genel bilgi için bilişsel davranışçı terapi yazısına bakabilirsiniz. Gerektiğinde bireysel görüşmeler aile görüşmeleriyle birleştirilir.

Ebeveyn olarak neler değişir?

Çocuğun terapisinde ebeveynin rolü önemlidir. Görüşmelerde çocuğun neye ihtiyaç duyduğunu anlamak, onunla bağ kurmanın ve sınır koymanın yollarını birlikte düşünmek ebeveynlik becerilerini destekler. Bu, sizin bir şeyi yanlış yaptığınız anlamına gelmez; çocuklar zor dönemlerden geçerken ebeveynler de destek ihtiyacı duyar. Yorgun, öfkeli ya da suçlu hissetmek bu süreçte çok olağandır.

Çocuğunuzun desteğe ihtiyacı olabileceğini gösteren işaretler

Her çocuk zaman zaman huysuzlaşır, korkar ya da okula gitmek istemez. Dikkat edilmesi gereken, bu durumun süreklilik kazanması ve günlük hayatı etkilemesidir. Uyku ve iştahta belirgin değişiklik, arkadaşlardan ve eskiden sevdiği etkinliklerden uzaklaşma, ders başarısında ani düşüş, sık öfke patlamaları, açıklanamayan karın ağrısı ya da baş ağrıları, ayrılmakta aşırı zorlanma ve ergenlerde içe kapanma işaretlerden bazılarıdır. Bunların her birinin ayrı bir nedeni olabilir; bu yüzden bir ruh sağlığı profesyoneli bütüne bakar, tek bir belirtiden sonuca varmaz.

Çocuğunuza terapiyi nasıl anlatabilirsiniz?

Çocuğa terapiyi, onun yaşına uygun ve suçlamayan bir dille anlatmak yardımcı olur. “Sende bir sorun var” yerine, “son zamanlarda seni zorlayan şeyler olduğunu fark ettik, bununla ilgili konuşabileceğin biriyle tanışmanı istiyoruz” gibi bir dil kullanılabilir. Ergenler için ise gelip gelmemek konusunda söz hakkı tanımak, görüşmeye katılmayı kolaylaştırır. Nasıl anlatacağınız konusunda takıldıysanız ilk ebeveyn görüşmesinde birlikte düşünebiliriz.

Ne zaman çocuk psikiyatristi gerekir?

Çocuğunuzda ya da ergeninizde ağır depresyon, yoğun panik, uyku ve iştahta belirgin bozulma, gerçeklikten kopma ya da günlük işleyişi ciddi biçimde bozan belirtiler varsa çocuk psikiyatristi değerlendirmesi gerekir. DEHB şüphesinde tanı için, davranışlar çok yoğunsa ya da çocuk kendine veya başkasına zarar veriyorsa da aynı yol izlenir. İlaç kararı çocuk psikiyatristine aittir; psikolog ilaç yazmaz. Belirtilerin altında tıbbi bir neden olabileceği düşünülüyorsa, örneğin alt ıslatmada, önce çocuk hekimine başvurulur. Çocuğun ya da ergenin kendine zarar vermeye dair düşünceleri varsa gecikmeden bir ruh sağlığı profesyoneline başvurmak gerekir.

Yüz yüze ya da online

Çocuk ve ergen görüşmeleri çoğunlukla ofiste yüz yüze yapılır. Ebeveyn görüşmeleri ve bazı ergen görüşmeleri uygun olduğunda online terapi ile yürütülebilir. Küçük çocuklarda yüz yüze görüşme çoğu zaman daha uygundur.

Gizlilik

Çocuk ve ergen görüşmelerinde paylaşılanlar gizlilik ilkesi çerçevesinde korunur. Ebeveynin çocuğun gelişimi hakkında bilgilendirilmesi çalışmanın parçasıdır; ancak çocuğun, özellikle ergenin kendi anlattıklarının hangi ölçüde paylaşılacağı baştan konuşulur. Öğretmen ya da okulla görüşme yalnızca ailenin onayıyla yapılır. Kişisel verilerin nasıl işlendiği KVKK metninde anlatılır. Randevu formuna çocuğunuzla ilgili sağlık ayrıntısı yazmanız gerekmez.

Randevu

Randevu talebi için iletişim sayfasındaki formu kullanabilir ya da telefonla ulaşabilirsiniz. Çalışma saatleri her gün 09:00 ile 21:00 arasındadır. Psikolog Özlem Efe’nin çocuk ve ailelerle çalışma geçmişi hakkında hakkımda sayfasından bilgi alabilirsiniz.