Çocuk ve Ergenlerde DEHB: Belirtiler, Değerlendirme, Aile Rehberi

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), çocuğun dikkatini sürdürmekte, hareketini ve davranışını düzenlemekte yaşıtlarına göre belirgin zorlandığı nörogelişimsel bir durumdur. Zorlanma ev ve okul gibi birden fazla ortamda, uzun süredir görülür. Çocuğun isteksizliği, şımarıklığı ya da ailenin hatası değildir. Tanı ve ilaç konularında hekim değerlendirmesi esastır; biz psikolojik danışmanlık ve terapi sunuyoruz.

DEHB nedir?

DEHB üç alanda kendini gösterir: dikkat, hareketlilik (hiperaktivite) ve dürtüsellik. Bazı çocuklarda dikkat, bazılarında hareketlilik ve dürtüsellik öne çıkar, bazılarında üçü bir arada görülür. Sessiz ve hayalperest bir çocukta da DEHB olabilir. Bu çocuklar sorun çıkarmadığı için daha geç fark edilir.

Nedenleri arasında genetik yatkınlık önemli yer tutar. Gebelik ve doğum dönemi etkenleri de rol oynayabilir. Bunların hiçbiri ebeveynin hatası olarak okunmamalıdır.

Belirtiler nasıl görünür?

Bu davranışların bir kısmı her çocukta zaman zaman olur. Önemli olan sıklık, yoğunluk, süre ve yaşa uygunluktur.

• Dikkat: ödevde basit hatalar, yarım kalan işler, sık kaybolan eşyalar, söylenenleri dinlemiyormuş gibi görünmek, planlama ve düzen güçlüğü.
• Hareketlilik: oturduğu yerde kıpırdanmak, sakin oyun oynayamamak, sürekli hareket hâlinde olmak, çok konuşmak.
• Dürtüsellik: sorunun sonunu beklemeden yanıt vermek, sıra beklemekte zorlanmak, konuşmayı ya da oyunu bölmek.

DEHB’li çocuk ilgisini çeken bir şeye saatlerce odaklanabilir. Bu “isteyince yapabiliyor” yorumuna yol açar. Oysa sorun dikkatin yokluğu değil, istendiği gibi yönlendirilememesidir.

Yaşa göre görünüm

Okul öncesi: hareketlilik ve dürtüsellik ön plandadır. Bu yaşta hareketlilik çoğu çocukta olağandır, bu yüzden acele tanıdan kaçınılmalıdır.

İlkokul: okulun düzeni belirtileri görünür kılar. Çocuk “tembel” ya da “yaramaz” diye etiketlenebilir ve özgüveni zedelenir.

Ergenlik: dışa vuran hareketlilik azalabilir. Yerine içsel huzursuzluk, dikkatsizlik ve zamanı yönetememe geçer. Kaygı ve ruh hâli düşüklüğü eklenebilir. Ayrıntı için ergenlik dönemi depresyonu ve ebeveyn tutumu yazısına bakabilirsiniz.

Kız çocuklarında DEHB çoğu zaman daha sessiz seyreder ve gecikmeyle fark edilir.

Okul ve ev yaşamına etkisi

Okulda çocuk bildiğini gösteremez, sınavda dikkatsiz hatalar yapar, ödevi evde unutur. Sürekli uyarılan çocuk “ben beceremem” diye düşünmeye başlayabilir. DEHB ile özel öğrenme güçlüğü bir arada görülebilir, bu yüzden değerlendirme kapsamlı olmalıdır.

Evde sabah hazırlığı, ödev saati ve uyku düzeni zorlanır. Aynı şeyi defalarca hatırlatan ebeveyn yorulur, çocuk eleştirildiğini hisseder. Bazı çocuklarda karşı gelme ve davranış sorunları da eşlik eder. Bunun için çocuklarda davranım bozukluğu yazısına göz atabilirsiniz. Duygu düzenleme güçlüğü, çabuk sinirlenme ve arkadaşlık sorunları da görülebilir.

Değerlendirme nasıl yapılır?

DEHB için tek bir kesin test yoktur. Değerlendirme ebeveyn ve çocukla görüşme, gelişim öyküsü, okuldan alınan bilgi ve ölçeklerle yapılır. İşitme, görme ve uyku gibi benzer görünüm yaratan durumlar da elenir. Tanı ve ilaç konularında hekim değerlendirmesi esastır.

Biz gelişimsel ve zihinsel değerlendirmeyle sürece katkı sunarız: çocuğun bilişsel profili, dikkat ve çalışma belleği, öğrenme güçlüğü ihtimali ve duygusal durumu ele alınır. Daha ayrıntılı bir bilişsel değerlendirme için nöropsikolojik değerlendirme ve testler sayfasına bakabilirsiniz.

Ebeveyn için pratik öneriler

• Rutin kurun. Sabah, ödev, yemek ve uyku saatlerini sabit tutun. Resimli program ya da kontrol listesi hatırlamayı kolaylaştırır.
• Kısa ve tek tek yönerge verin. “Odanı topla” yerine “Önce kitaplarını rafa koy” deyin. Büyük işleri küçük parçalara bölün.
• Olumlu geri bildirimi artırın. İyi yaptığı küçük şeyi somut söyleyin: “Ödevine oturduğun için teşekkürler.”
• Sakin ve tutarlı sınır koyun. Kurallar az, net ve hep aynı olsun. Öfkeyle verilen cezalar utanç ve direnç yaratır.
• Güçlü yanlarını destekleyin. Spor, müzik, resim özgüvenin kaynağıdır. Düzenli hareket ve uyku dikkate yardım eder.
• Okulla iş birliği yapın. Ön sırada oturma, yazılı yönerge, kısa hareket molaları gibi uyarlamaları öğretmenle birlikte planlayın.
• Kendinize de bakın. Yorgunluk ve suçluluk sizi kötü ebeveyn yapmaz. Aile terapisi bu konuda destek olabilir.

Ergenlerde sorumluluğu tek başına yüklemek yerine birlikte plan yapın. Telefon hatırlatıcıları ve küçük ödev parçaları yardımcı olur. “Neyi zor buluyorsun, birlikte nasıl çözeriz?” gibi bir dil ilişkiyi korur.

DEHB’nin yönetiminde psikoeğitim, ebeveyn becerileri, okulda uyarlamalar ve davranışsal stratejiler birlikte kullanılır. İlaç kararı hekimindir; biz ilaç önermeyiz, kullanılan ilaçla ilgili sorular hekimle konuşulmalıdır.

Ne zaman destek almalı?

• Belirtiler uzun süredir sürüyor ve hem evde hem okulda görülüyor.
• Okul başarısı, arkadaşlıklar ya da aile ilişkileri belirgin etkileniyor.
• Öğretmen tekrar tekrar dikkat, uyum ya da davranış konusunda endişe iletiyor.
• Çocuk kendini sürekli “beceriksiz” ya da “kötü” olarak tanımlıyor.
• Sinirlilik, kaygı, mutsuzluk ya da yoğun öfke patlamaları var.
• Ergen kendine zarar vermekten söz ediyorsa gecikmeden bir ruh sağlığı profesyoneline başvurmak gerekir.

Bu belirtiler bir ruh sağlığı profesyoneli ya da hekim tarafından değerlendirilmelidir. Kendi kendinize ya da çevreden gelen yorumlarla tanı koymaktan kaçının.

Terapide nasıl çalışılır?

Psikolog Özlem Efe, özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde DEHB ve özel öğrenme güçlüğü yaşayan çocuklar ve ailelerle çalışmıştır. Çalışmaya çocuğun ve ailenin yaşadığı zorlukları dinleyerek başlarız, ardından kişiye özel bir plan hazırlarız. Çocuk ve ergenle dikkat ve öz denetim, duygu düzenleme, sosyal beceri ve okul uyumu üzerinde, bilişsel davranışçı yaklaşımla çalışırız. Ebeveynle psikoeğitim, evde yapı kurma, sınır koyma ve olumlu geri bildirim becerilerini ele alırız. Hekimle bilgi paylaşımı gerektiğinde aile onayıyla yapılır. Görüşmeler Beşiktaş/Gayrettepe’deki ofiste ya da online terapi olarak yürütülür. Hakkımızda sayfasında daha fazla bilgi var. Çocuk ve ergenlere yönelik hizmet için çocuk ve ergen terapisi sayfasına bakabilirsiniz. Görüşme için randevu alın.

Sık sorulan sorular

Çocuğum çok hareketli, DEHB mi?

Hareketli olmak tek başına DEHB demek değildir. Küçük çocuklarda hareketlilik doğaldır. Belirtilerin yaşa uygunluğu, birden fazla ortamda görülmesi ve yaşamı etkilemesi önemlidir. Bunu bir ruh sağlığı profesyoneli değerlendirmelidir.

DEHB’li çocuk zeki olabilir mi?

Evet. DEHB zekâyla ilgili bir durum değildir. Ancak dikkat ve düzenleme güçlükleri nedeniyle potansiyel çoğu zaman gösterilemez.

İlaç kullanmak zorunda mıyım?

Bu karar hekime aittir ve her çocukta ilaç gerekmez. Biz ilaç önermeyiz; ilaç kullanıyorsanız hekime danışmadan bırakmayın.