Çocuklarda Davranım Bozukluğu: Sınır Testi ile Ayrım

Davranım bozukluğu, çocuğun ya da ergenin başkalarının haklarını ve yaşına uygun temel kuralları uzun süre, tekrar tekrar ve farklı ortamlarda çiğnediği bir davranış örüntüsüdür. Bir kez yalan söylemek, bir akşam kardeşle kavga etmek ya da bir hafta “hayır” demek bunun dışındadır. Ayrım, davranışın ne kadar ağır ve süreğen olduğunda yatar. Bu yazıda farkı, nedenleri ve evde yapılabilecekleri kısaca anlatıyoruz.

Sınır testi mi, davranım bozukluğu mu?

Her çocuk kuralları dener. İki yaşındaki “hayır” der, on yaşındaki ödevi “unutur”, on dört yaşındaki tartışır. Sınır testi geçicidir, belirli kişi ya da anlara bağlıdır. Kural netleşince çocuk büyük ölçüde uyum sağlar ve zamanla mahcubiyet gösterir.

Davranım bozukluğunda davranışlar birden çok ortamda görülür ve aylarca sürer. Başkalarına ya da hayvanlara zarar verme, eşyaları kasten bozma, çıkar için sık yalan söyleme, okuldan sürekli kaçma gibi daha ağır biçimlere uzanır. Aile, okul ve arkadaş ilişkileri belirgin etkilenir.

Bir örnek: Ekran konusunda her akşam pazarlık eden ama sonunda cihazı bırakan çocuk sınır test ediyordur. Cihazı alan kardeşine zarar verip “hak etti” diyen ve benzerini okulda da yaşatan çocuk ise ayrı bir değerlendirme gerektirir.

Bu ayrımı çocuğu tanıyan bir ruh sağlığı profesyoneli yapar. Bu yazı kendi kendinize tanı koymanız için değil, neye dikkat edeceğinizi bilmeniz içindir.

Neler görülebilir?

Belirtiler liste olarak değil, örüntü olarak okunmalıdır.

• Saldırganlık: sürekli kavga, tehdit, kasıtlı fiziksel zarar, hayvanlara acımasızlık.
• Eşyalara zarar: başkasının eşyasını bilerek bozma.
• Yalan ve izinsiz alma: çıkar için sık yalan, sahibinden habersiz eşya alma.
• Kuralların geniş ölçüde çiğnenmesi: yasağa rağmen gece dışarıda kalma, evden kaçma, okulu sürekli aksatma.

Bazı çocuklarda yaptığı davranışın verdiği acıya ilgisizlik ve pişmanlık duymama da eşlik edebilir. Bunu ilgili profesyonel yakından değerlendirir.

Nedenler: risk ve koruyucu etkenler

Tek bir neden yoktur. Mizaç, aile ortamı, okul ve çevre birlikte rol oynar. “Kimin suçu?” sorusu işe yaramaz. Daha yararlı soru, riski neyin büyüttüğü ve neyin koruduğudur.

Riski artırabilenler: öfke ve dürtü düzenleme güçlüğü, DEHB, öğrenme güçlükleri, dil gelişimi gecikmeleri (çocuk ve ergenlerde DEHB yazısına bakabilirsiniz), sert ya da tutarsız disiplin, sık çatışma, evde zayıf ilgi ve denetim, şiddete tanık olma, ihmal ve akran zorbalığı. Öfkenin altında çoğu zaman korku ya da yaşanmış bir yara bulunur. Bu konuda çocukluk çağı travmaları yazısı yararlı olabilir.

Koruyucu olanlar: en az bir yetişkinle sıcak ve güvenli bağ, evde öngörülebilir sınırlar, anne babanın çocuğun gününden haberdar olması, okulda bir öğretmenle bağ, sağlıklı bir dostluk ve çocuğa değerli hissettiren bir ilgi alanı.

Risk etkenlerinin bir kısmı elinizde olmayabilir, ama koruyucu etkenlerin çoğunu bugünden güçlendirebilirsiniz.

Evde neler yapabilirsiniz?

Açık ve tutarlı sınırlar. Kuralı kısa, olumlu ve önceden söyleyin: “Sesini normal tut, seni dinlerim.” Evdeki yetişkinler aynı şeyi söylemelidir. Sonuçlar orantılı olmalıdır. Aşağılayıcı ya da öfkeyle verilen cezalar davranışı azaltmaz, öfkeyi büyütür.

İyi davranışı fark edin. Çocuk istenen davranışı gösterdiğinde somut söyleyin: “Kardeşin seni kızdırdığında vurmak yerine odandan çıktın, bunu fark ettim.” Çoğu çocuk için ilgi ve takdir en güçlü ödüldür. Birlikte geçirilen on beş dakika da öyledir.

Öfke anında önce güvenliği sağlayın. Sesi alçaltın, mesafe verin: “Şu an çok kızgınsın, sakinleşince konuşacağız.” Konuşmayı sakinleşince yapın: Ne oldu, ne hissettin, başka nasıl yapabilirdin?

Davranışı kimlikten ayırın. “Sen kötüsün” yerine “Bu davranış kabul edilemez ama seninle konuşmaya devam edeceğim” deyin.

Kendinize de bakın. Yorgun bir yetişkinin tutarlı kalması zordur. Yük paylaşmak ve gerekirse destek almak çocuğa verebileceğiniz sabrın zeminidir.

Değerlendirme ve destek

Değerlendirme tek bir görüşmeye dayanmaz. Aileyle gelişim ve aile öyküsü, çocukla görüşme ve gerektiğinde okuldan bilgi alınır. Davranış sorunlarının DEHB, kaygı, depresyon, öğrenme güçlüğü ya da travma gibi başka bir durumun parçası olup olmadığına da bakılır.

Destekte ortak nokta ailenin sürecin içinde olmasıdır. Ebeveyn eğitimi tutarlı sınır koymayı ve olumlu pekiştirmeyi öğretir. Çocukla problem çözme, öfke düzenleme ve sosyal beceri çalışılır. Okulla ortak dil de çocuğun yaşadığı tutarsızlığı azaltır. İlaç kararı hekimindir; biz ilaç önermeyiz. Tanı ve ilaç konularında hekim değerlendirmesi esastır; biz psikolojik danışmanlık ve terapi sunuyoruz.

Ne zaman destek almalı?

• Saldırgan ya da kural dışı davranışlar aylardır sürüyor ve birden çok ortamda görülüyor.
• Çocuk başkalarına ya da hayvanlara zarar veriyor.
• Okuldan sistematik kaçıyor ya da evden gidiyor.
• Yalan, izinsiz alma ve kural ihlalleri belirgin artıyor.
• Aile ve okul denemelerinden sonuç alamıyor.
• Çocuk kendine zarar vermekten söz ediyorsa gecikmeden bir ruh sağlığı profesyoneline başvurmak gerekir.

Uyku, iştah ya da ruh hâlinde belirgin değişiklik, yoğun korku ya da madde kullanımı şüphesi varsa hekim değerlendirmesi de gerekebilir. Bu belirtiler bir ruh sağlığı profesyoneli ya da hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Terapide nasıl çalışılır?

Çocuk ve ergenlerle çalışırken sürece aileyi mutlaka dahil ederiz. Önce çocuğun gelişimini, davranışın ortaya çıktığı bağlamları ve ailenin mevcut baş etme biçimlerini anlarız. Ardından bilişsel davranışçı ilkelerle hedefler belirleriz. Çocuk ya da ergenle bireysel görüşmeler yaparız. Ebeveynlerle yürütülen görüşmeler çoğu zaman sürecin en işlevsel kısmıdır. Gerekirse aile terapisini ekleriz. Görüşmeler Beşiktaş/Gayrettepe’deki ofiste ya da online terapi olarak yapılabilir. Çocuk ve ergen terapisi ve aile terapisi sayfalarına bakabilirsiniz. Genel çerçeve için bilişsel davranışçı terapi yazısı yararlı olabilir. Başlamak için randevu alın.

Sık sorulan sorular

Çocuğum çok inatçı, bu davranım bozukluğu mu?

İnat çoğu zaman gelişimsel bir özelliktir. Davranım bozukluğundan söz edebilmek için başkalarının haklarını çiğneyen davranışların uzun süre ve farklı ortamlarda görülmesi gerekir. Emin olmak için bir ruh sağlığı profesyoneline başvurabilirsiniz.

Yalan söylemek davranım bozukluğunun işareti mi?

Tek başına değil. Küçük çocuklar hayal ile gerçeği karıştırabilir, büyükler cezadan korktuğu için yalan söyleyebilir. Yalan sık, çıkara yönelik ve zarar verici bir örüntü olduysa dikkat gerekir.

Okul çocuğumu “problemli” diye etiketledi, ne yapmalıyım?

Okulla sakin bir görüşme yapıp hangi davranışların hangi durumlarda görüldüğünü öğrenin. Etiketten çok davranışa odaklanın ve ortak bir plan yapın. Gerekirse bir ruh sağlığı profesyoneli okul ile aile arasında köprü kurabilir.