Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB): Belirtileri ve Destek Yolları

Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), yaşamı tehdit eden ya da çok korkutucu bir olaydan sonra ortaya çıkan ve uzun süren psikolojik tepkileri anlatır. Kişi olayı istemeden yeniden yaşar, hatırlatan şeylerden kaçınır ve sürekli tetikte hisseder. Bu yazıda belirtileri ve ne zaman destek almak gerektiğini kısaca anlatıyoruz.

Travma nedir, TSSB nedir?

Travma, kişinin baş etme gücünü aşan olaylara verilen yoğun tepkidir. Kaza, şiddet, doğal afet, ani kayıp ya da çocukluktaki istismar ve ihmal gibi çok farklı yaşantılar travmatik olabilir.

Olaydan sonra kısa süreli korku, uykusuzluk ve uyuşma olağandır. Bu tepkiler çoğu zaman günler ya da haftalar içinde azalır. TSSB, tepkilerin uzun süre sürmesi ya da artması ve günlük yaşamı belirgin biçimde etkilemesi durumunda gündeme gelir. Belirtiler aylar sonra da başlayabilir.

Travma yaşayan herkes TSSB geliştirmez. Geliştirmek bir zayıflık, geliştirmemek de “daha güçlü olmak” demek değildir. Ölçütlerin değerlendirilmesi bir ruh sağlığı profesyoneline ya da hekime aittir. Bu yazı tanı aracı değildir.

Belirtiler nelerdir?

Belirtiler dört başlıkta toplanır. Hepsinin birlikte görülmesi gerekmez.

• Yeniden yaşama: İstem dışı anılar, kâbuslar, olay yeniden oluyormuş gibi hissetme. Bir koku ya da ses çarpıntı ve korkuyu tetikleyebilir.
• Kaçınma: Olayı hatırlatan yer, kişi ve konulardan uzak durma. Kısa vadede rahatlatır, yaşam alanını daraltır.
• Düşünce ve ruh hâlinde değişim: “Hiçbir yer güvenli değil”, “benim suçum” gibi inançlar, suçluluk, utanç, duygusal uyuşukluk.
• Tetikte olma: Kolay irkilme, sinirlilik, uyku ve dikkat sorunları.

Bu belirtiler başka sorunlarda da görülebilir. Travma sonrasında kaygı ve depresyon sık eşlik eder.

Çocuklarda farklı görünür mü?

Evet. Çocuklar travmayı sözcüklerle anlatmakta zorlanır. Belirtiler oyunlarda olayın tekrarı, kâbuslar, ayrılık kaygısı, alt ıslatma gibi gerilemeler ve bedensel yakınmalarla görülebilir. Ergenlerde sinirlilik, riskli davranışlar ve okul başarısında düşüş öne çıkabilir. Ayrıntı için çocukluk çağı travmalarında travma odaklı bilişsel davranışçı terapi yazısına bakabilirsiniz.

Günlük yaşamı nasıl etkiler?

Uyku bozulunca gündüz yorgunluk ve sinirlilik artar. Kaçınma nedeniyle kişi bazı yerlere gitmez, sosyal ortamlardan çekilir, işinde zorlanır.

Yakın ilişkilerde duygusal uzaklık ve öfke patlamaları görülebilir. Yakınlar bunu kendilerine yönelik bir tavır sanıp incinebilir. Oysa çoğu zaman bunlar travmanın etkileridir. Bazı kişiler alkole ya da maddelere yönelir, bu da sorunu derinleştirir.

Kendiniz için neler yapabilirsiniz?

Bu öneriler genel ve güvenlidir, terapinin yerine geçmez.

• Güvende olun. Ortamınızda süren bir tehlike ya da şiddet varsa önce bunun ele alınması gerekir.
• Düzeni koruyun. Düzenli uyku, öğün ve kısa yürüyüşler gerginliği azaltır.
• Topraklanın. Olay yeniden yaşanıyormuş gibi hissettiğinizde bulunduğunuz yeri ve günü söyleyin, çevrenizde gördüğünüz beş şeyi sayın, nefesi yavaşlatın.
• Alkolden uzak durun. Uykuyu bozar, belirtileri güçlendirebilir.
• Kendinize yüklenmeyin. Tepkileriniz yaşadığınız olaya verilen anlaşılır tepkilerdir.

Yakınlar için: Anlatması için zorlamayın, “geçti, unut” demeyin. Hazır olduğunda dinleyeceğinizi söylemek daha yararlıdır.

Yanlış bilinenler

• “TSSB yalnızca savaştan dönenlerde olur.” Kaza, afet, şiddet, ani kayıp ve çocukluk dönemi istismarı gibi çok farklı yaşantılardan sonra görülebilir.
• “Zaman her şeyi geçirir.” Zaman birçok kişiye yardımcı olur, ama bazılarında belirtiler kendiliğinden azalmaz. Bu kişinin başarısızlığı değildir.
• “Güçlü insanlar travmadan etkilenmez.” Tepki vermek zayıflık değildir.

Travma sonrası tepkilerin ne kadar sürdüğü kişiden kişiye değişir. İlk haftalarda yoğun tepkiler beklenebilir ve çoğu zamanla azalır. Belirtiler daha erken de ağırsa beklemek gerekmez, destek için başvurabilirsiniz.

Ne zaman destek almalı?

Şu durumlarda bir ruh sağlığı profesyoneline başvurmak yerindedir:

• Yeniden yaşama, kâbus ya da kaçınma bir aydan uzun sürüyor ya da artıyor.
• Uyku, dikkat, ruh hâli ve öfke kontrolü belirgin biçimde bozulmuş.
• İş, okul, ilişkiler ya da günlük yaşam etkilenmiş.
• Alkol ya da madde kullanımı artmış.
• Çocuk ya da ergende davranış değişikliği, kâbus ya da gerileme sürüyor.
• Kişi kendine zarar vermeyi düşünüyor. Bu durumda gecikmeden bir ruh sağlığı profesyoneline başvurulmalıdır.

Kendi kendine tanı koymak doğru değildir. Belirtiler yoğunsa psikiyatrist, çocuk ve ergenlerde çocuk psikiyatristi değerlendirmesi gerekebilir. İlaç kararı psikiyatristindir, psikolog ilaç yazmaz. İlaç kullanıyorsanız bırakma ya da değiştirme konusunda yalnızca hekiminizle konuşun.

Terapide nasıl çalışılır?

Terapi sürecimizde önce güvenli bir ortam kurar ve sizi dinleriz. Travmanın ayrıntılarını anlatmanız gerekmez. Hız, sizin hazır olduğunuz noktaya göre belirlenir ve plan kişiye özel hazırlanır. Bilişsel davranışçı çerçevede önce güvenlik ve duygu düzenleme becerileri (nefes, topraklanma, uyku düzeni) pekiştirilir. Sonra olayla ilgili düşünceler ve kaçınılan durumlar hazır olunan hızda ele alınır. Çocuk ve ergenlerde ebeveyn de sürece katılır. Genel çerçeve için bilişsel davranışçı terapi yazısına bakabilirsiniz. Görüşmeler Beşiktaş/Gayrettepe’de yüz yüze ya da online terapi olarak yapılabilir. Hizmet çerçevesi için travma, TSSB ve krize müdahale ve çocuk ve ergen terapisi sayfalarına göz atın. Eşlik eden duygudurum sorunları için depresyon belirtileri yazısı yardımcı olabilir. Bir görüşme planlamak için randevu alın.

Sık sorulan sorular

TSSB ne zaman başlar?

Olaydan hemen sonra başlayabileceği gibi aylar ya da yıllar sonra da ortaya çıkabilir. Belirtiler bir aydan uzun sürüyorsa değerlendirme yaptırmak yerindedir.

Travmayı anlatmadan terapi yapılabilir mi?

Evet. Önce güvenlik ve baş etme becerileri üzerinde çalışılır. Olayla ilgili çalışma yalnızca hazır olduğunuzda başlar.

TSSB için ilaç gerekir mi?

Bu karar psikiyatriste aittir. Psikolog ilaç yazmaz ve ilaç önermez. İlaç kullanıyorsanız bırakma ya da değiştirme kararını yalnızca hekiminizle verin.