Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB): Belirtiler ve Terapi

Obsesif kompulsif bozukluk (OKB), istenmeden tekrar tekrar gelen rahatsız edici düşünceler (obsesyon) ile bunların yarattığı sıkıntıyı azaltmak için yapılan tekrarlı davranışlardan (kompulsiyon) oluşur. Sıradan titizlik ya da “takıntılı olmak” değildir. Kişi çoğu zaman bunların aşırı olduğunu bilir ama durduramaz. OKB, uygun psikolojik destekle çalışılabilen bir durumdur.

OKB nasıl işler?

Obsesyon, zihne istemeden giren düşünce, imge ya da dürtüdür. Örneğin kapıyı kilitleyip kilitlemediğine dair şüphe ya da ellerin kirli olduğu düşüncesi.

Kompulsiyon, bu sıkıntıyı azaltmak için yapılan davranış ya da zihinsel eylemdir. El yıkamak, tekrar kontrol etmek, içinden sayı saymak ya da olayları kafada defalarca gözden geçirmek buna örnektir.

Kompulsiyon kısa süreli rahatlatır. Beyin bunu “ritüel beni korudu” diye öğrenir ve bir sonraki obsesyonda aynı yola gider. Döngü böyle sıkılaşır.

Çoğu insan zaman zaman ocağı bir kez daha kontrol eder. Sorun, düşünce ve ritüeller günün önemli kısmını aldığında, işe, okula ve ilişkilere engel olduğunda ya da belirgin sıkıntı yarattığında başlar.

Sık görülen temalar

• Bulaşma ve temizlik: kir ve mikrop endişesi, uzun ya da sık el yıkama.
• Kuşku ve kontrol: kapı, ocak, kilit gibi şeyleri tekrar tekrar kontrol etme.
• Simetri ve düzen: her şeyin “tam” olması ihtiyacı.
• İstenmeyen düşünceler: kendine ya da başkasına zarar vermeye, cinselliğe ya da inanca dair korkutucu düşünceler.
• Sayma, dokunma, biriktirme.

İstenmeyen düşünceler kişiyi çok korkutur, çünkü kişi bunların kendisini yansıttığını sanır. Oysa düşüncenin istemeden gelmesi ve sıkıntı vermesi, onun kişinin değerlerine ters olduğunu gösterir. Utanç yüzünden çoğu kişi yıllarca kimseye söylemez. Yargılanmayacağını bilmek ilk adımı kolaylaştırır. Düşünceyi bastırmaya çalışmak çoğu zaman onu daha ısrarcı hâle getirir. Bu yüzden amaç düşünceyi yok etmek değil, ona verilen yanıtı değiştirmektir.

Günlük hayata etkisi ve nedenleri

Ritüeller bazen günde saatlerce sürer. Kişi işe geç kalabilir, bazı yerlerden kaçınabilir, utanç ve yorgunluk yaşayabilir. Kaygı ve depresif ruh hâli sık eşlik eder. OKB iradesizlik ya da kişilik zayıflığı değildir.

Tek bir nedeni yoktur. Biyolojik yatkınlık, mizaç, yaşam deneyimleri ve stresli dönemler birlikte rol oynar. Düşünceye aşırı önem vermek, sorumluluğu büyütmek, belirsizliğe tahammül edememek ve mükemmeliyetçilik de OKB’yi besler. Terapi bu düşünme biçimleriyle çalışır.

Yakınlar nasıl davranmalı?

İyi niyetli yardım bazen sorunu güçlendirir. Ritüellere uyum sağlamak ya da aynı soruya defalarca “Kapıyı kilitledin, merak etme” diye yanıt vermek kısa süreli rahatlık verir ama ritüeli besler.

• Suçlamayın, alay etmeyin. Davranış kasıtlı değildir.
• Duyguyu kabul edin, ritüeli beslemeyin: “Bunun seni zorladığını biliyorum” deyin, sonra nazik ama sakin bir sınır koyun.
• Değişikliği ani yapmayın. Kademeli bir plan için bir ruh sağlığı profesyoneliyle çalışın.
• Küçük çabayı fark edin ve kendinize de bakın.

Ailenin katılımı bazı durumlarda sürecin önemli bir parçasıdır. Aile terapisi sayfası yardımcı olabilir.

Psikolojik destekte neler yapılır?

OKB için en çok desteklenen çerçeve bilişsel davranışçı terapidir. Genel bilgi için bilişsel davranışçı terapi (BDT) yazısına bakabilirsiniz.

Özel yöntemi maruz bırakma ve tepki önleme (ERP) şöyle işler: Kişi obsesyonu tetikleyen durumlarla, birlikte belirlenen kademeli sırayla karşılaşır ve ritüeli yapmamayı dener. Kaygı önce yükselir, sonra felaket gerçekleşmeden kendiliğinden azalır. Kişi “sıkıntıya katlanabilirim” deneyimini edinir. Süreç zorlamak için değil, kişinin hazır olduğu basamaktan başlayarak yürütülür.

İlaç konusu hekime aittir. Biz ilaç önermeyiz; ilaç kullanan kişi hekimle konuşmadan bırakmamalıdır.

Ne zaman destek almalı?

• Düşünce ve ritüeller günde belirgin süre alıyor ya da işi, okulu, ilişkileri engelliyor.
• Kişi bazı yer, nesne ya da insanlardan kaçınıyor.
• Ritüelleri yapmamak yoğun sıkıntı doğuruyor.
• Utanç yüzünden düşünceler yıllardır kimseyle paylaşılmamış.
• Aile ritüellere eşlik etmekten yorulmuş.
• Umutsuzluk var ya da kişi kendine zarar vermeyi düşünüyor. Bu durumda gecikmeden bir ruh sağlığı profesyoneline başvurmak gerekir.

Bu belirtiler bir ruh sağlığı profesyoneli ya da hekim tarafından değerlendirilmelidir. Tanı ve ilaç konularında hekim değerlendirmesi esastır; biz psikolojik danışmanlık ve terapi sunuyoruz.

Terapide nasıl çalışılır?

Terapi sürecimizde önce yaşadığınız düşünce ve davranışları, günlük hayata etkisini ve sizi en çok zorlayan yanları dinleriz. Görüşmeler yargısızdır; utanç verici bulduğunuz düşünceleri ayrıntısıyla anlatmak zorunda kalmadan kendi hızınızda ilerlersiniz. Bilişsel davranışçı çerçevede ritüellerin kaygıyı nasıl beslediğini birlikte haritalar, düşünceleri gözden geçirir ve maruz bırakma çalışmasını sizin hazır olduğunuz basamaklardan planlarız. Gerekirse yakınlarla da görüşülür. Görüşmeler Beşiktaş/Gayrettepe’deki ofiste ya da online terapi olarak yapılabilir. İlgili sayfalar: anksiyete ve panik bozukluğu ve yetişkin bireysel terapi. Kaygının diğer biçimleri için sosyal anksiyete ve özgül fobi yazısına göz atabilirsiniz. Başlamak için randevu alın.

Sık sorulan sorular

Kötü düşüncelerim var, kötü bir insan mıyım?

Hayır. İstenmeyen düşünceler çoğu insanda olur. OKB’de daha sık ve daha sıkıntı vericidir. Sıkıntı duymanız, düşüncenin değerlerinize ters olduğunu gösterir.

OKB kendiliğinden geçer mi?

Belirtiler dalgalanabilir ama desteksiz kalan OKB çoğu zaman uzar ve yaşamı daha çok kısıtlayabilir. Erken destek yayılmayı önlemeye yardımcı olur.

Yakınımın ritüellerine uymamalı mıyım?

Ani kesinti yerine kademeli ve planlı yaklaşım daha güvenlidir. Duyguyu kabul edin, sürekli güvence vermekten kaçının ve aile görüşmesinden destek alın.