Sosyal Anksiyete (Sosyal Fobi) ve Özgül Fobi: Farkları ve Terapi

Sosyal anksiyete, başkalarının önünde yargılanma ya da utanç duyma korkusuna dayanan yoğun bir kaygıdır. Özgül fobi ise yükseklik, uçmak, hayvanlar ya da iğne gibi belirli bir nesne veya duruma yönelik orantısız bir korkudur. İkisinde de kaçınma sorunu büyütür ve ikisi de uygun psikolojik destekle çalışılabilir. Bu yazıda farklarını ve neler yapılabileceğini kısaca anlatıyoruz.

Sosyal anksiyete ve özgül fobi nedir?

Korku, tehlike karşısında bedenin doğal tepkisidir. Fobi, korkunun tehlikeyle orantısız, ısrarcı ve yaşamı kısıtlayıcı hâle gelmesidir. Kişi çoğu zaman korkusunun abartılı olduğunu bilir, ama bilmek korkuyu durdurmaz.

Sosyal anksiyetede korkunun merkezinde “insanlar beni nasıl görecek” düşüncesi vardır. Toplantıda konuşmak, yeni biriyle tanışmak ya da kalabalıkta yemek yemek zorlayabilir. Kişi kızaracağından, titreyeceğinden ya da “saçma bir şey söyleyeceğinden” korkar.

Özgül fobide korku belirli bir şeye bağlıdır: hayvanlar, yükseklik, uçak, kapalı alanlar, kan ya da iğne gibi. Korkulan şeyle karşılaşmak, hatta beklemek bile yoğun kaygı doğurur.

İkisi birlikte de görülebilir. Bu yüzden değerlendirmeyi bir ruh sağlığı profesyoneli ya da hekim yapmalıdır.

Utangaçlıktan farkı

Utangaçlık bir kişilik özelliğidir. Kişi ortama alıştıkça rahatlar ve yaşamı kısıtlanmaz. Sosyal anksiyetede korku günler öncesinden başlayabilir ve kişiyi iş görüşmesi, sunum, arkadaşlık gibi fırsatlardan uzak tutar.

Belirtiler

• Beden: çarpıntı, titreme, terleme, ağız kuruluğu, nefes darlığı, baş dönmesi. Kan ve iğne korkusunda bayılacak gibi olma hissi de görülebilir.
• Düşünce: sosyal anksiyetede konuşmadan önce prova etmek, konuşurken kendini izlemek (“Kızardım mı?”), sonra olanları tekrar tekrar düşünmek. Özgül fobide tehlike olasılığını abartmak (“Uçak düşecek”).
• Davranış: toplantı, sunum ve davetlerden kaçınmak, telefona sığınmak, korkulan yerden ya da nesneden uzak durmak.

Kaçınma döngüsü

Her iki durumda sorunu sürdüren şey kaçınmadır.

1. Kişi korkulan duruma yaklaşınca kaygısı yükselir.
2. Durumdan kaçar ya da erken çıkar.
3. Kaygı hemen düşer, bu rahatlama kaçınmayı ödüllendirir.
4. Beyin “kaçmasaydım felaket olacaktı” sonucunu çıkarır.
5. Sonraki sefer korku daha yüksek başlar.

Böylece korkunun gerçekten tehlikeli olup olmadığı hiç sınanamaz ve yaşam alanı daralır. Çalışmanın amacı bu döngüyü güvenli ve kademeli biçimde kırmaktır.

Nedenleri ve günlük hayata etkisi

Tek bir neden yoktur. Ailede kaygı öyküsü, çekingen mizaç, alay ya da zorbalık gibi yaşantılar, olumsuz bir deneyim (köpek saldırısı, asansörde sıkışma) ve “hatasız görünmeliyim” gibi düşünme biçimleri birlikte rol oynar. Sosyal kaygı çoğunlukla ergenlikte, özgül fobiler çoğunlukla çocuklukta belirginleşir.

Sosyal anksiyetenin en sessiz sonucu kaçırılan fırsatlardır. Zamanla yalnızlık ve özgüven kaybı eklenebilir. Özgül fobide etki korkunun alanına göre değişir: seyahat kısıtlanabilir, sağlık kontrolleri ertelenebilir.

Kişi kendisi için neler yapabilir?

• Korkulan durumları en kolaydan en zora doğru sıralayın.
• Küçük adımlar atın. Düşük kaygılı bir durumda ortamdan çıkmadan kalın, kaygı kendiliğinden azalır.
• Dikkatinizi kendinizden dışarıya, sohbete ve çevreye yöneltin.
• Yavaş nefes alın.
• “Herkes beni kötü düşünüyor” düşüncesini yazıp “Kanıtım ne?” diye sorgulayın.
• Hep telefona sarılmak gibi güvenlik davranışlarını yavaş yavaş azaltın.

Zorla ve plansız yüzleşmek korkuyu artırabilir. Kademeli yüzleşme daha güvenli ve etkilidir.

Yakınlar için öneriler

• Alay etmeyin, küçümsemeyin: “Bunda korkacak ne var” demeyin.
• Kişiyi aniden korktuğu durumun içine itmeyin.
• Kişinin yerine konuşmak ya da siparişi vermek gibi aşırı korumadan kaçının.
• Gösterilen çabayı sonuçtan bağımsız takdir edin.
• Sabırlı olun. İlerleme düz bir çizgi değildir.

Çocuk ve ergenlerde ebeveyn tutumu önemlidir. Çocuk ve ergen terapisi sayfasına bakabilirsiniz.

Ne zaman destek almalı?

• Korku ya da kaçınma iş, okul, arkadaşlık ve ilişkileri belirgin biçimde kısıtlıyor.
• Korkuyu azaltmak için alkol ya da başka maddelere yönelim başlamış.
• Gerekli sağlık kontrolleri ya da zorunlu seyahatler sürekli erteleniyor.
• Panik atağa benzer yoğun belirtiler var.
• Umutsuzluk artıyor ya da kişi kendine zarar vermeyi düşünüyor. Bu durumda gecikmeden bir ruh sağlığı profesyoneline başvurmak gerekir.

Bu belirtiler bir ruh sağlığı profesyoneli ya da hekim tarafından değerlendirilmelidir. Tanı ve ilaç konularında hekim değerlendirmesi esastır; biz psikolojik danışmanlık ve terapi sunuyoruz.

Terapide nasıl çalışılır?

Terapi sürecimizde önce yaşadığınız zorluğu, hangi durumlarda ortaya çıktığını ve günlük hayatınıza etkisini dinleriz. Bilişsel davranışçı çerçevede korkuyu besleyen düşünceleri birlikte sorgular, güvenlik davranışlarını azaltır ve kademeli yüzleşme planı hazırlarız. Önce korku durumları en az korkutandan en çok korkutana sıralanır. Sosyal anksiyetede bu, kısa bir sohbet başlatmak gibi adımlar olabilir; özgül fobide korkulan nesnenin fotoğrafına bakmak, sonra uzaktan görmek gibi. Hız sizin dayanıklılığınıza göre ayarlanır, seanslar arası pratik değişimi günlük hayata taşır. Genel çerçeve için bilişsel davranışçı terapi (BDT) yazısına bakabilirsiniz. Görüşmeler Beşiktaş/Gayrettepe’deki ofiste ya da online terapi olarak yapılabilir. İlgili sayfalar: anksiyete ve panik bozukluğu, yetişkin bireysel terapi. Kaygıyla ilişkili diğer konu için obsesif kompulsif bozukluk (OKB) yazısı da yararlı olabilir. Randevu için bize ulaşın.

Sık sorulan sorular

Fobiler tamamen geçer mi?

Çoğu kişide belirgin rahatlama olur ve korku yaşamı kısıtlamaz hâle gelir. Kesin bir sonuç sözü vermek doğru olmaz, süreç kişiye göre değişir.

Kademeli yüzleşme çok korkutucu geliyor, zorlanır mıyım?

Plan sizin hazır olduğunuz basamaktan başlar ve hiçbir adım onayınız olmadan atılmaz. Hız dayanıklılığınıza göre ayarlanır.

Sosyal anksiyete için ilaç gerekir mi?

Bu karar hekime aittir. Biz ilaç önermeyiz; ilaç kullanıyorsanız doktorunuzla görüşmeden bırakmayın.