Çocukluk Çağı Travması ve Travma Odaklı BDT (TF-BDT)

Çocukluk çağı travması, çocuğun başa çıkma gücünü aşan ve güvende olduğu inancını sarsan yaşantıların ardından ortaya çıkan etkilerdir. Her çocuk aynı biçimde etkilenmez; kimi çocuk belirgin belirti gösterir, kimi sessizce taşır. Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi (TF-BDT), çocuğu ve bakım veren yetişkini birlikte sürece katan, adım adım ilerleyen bir yaklaşımdır. Bu yazıda belirtileri, TF-BDT’nin aşamalarını ve ebeveynin neler yapabileceğini anlatıyoruz.

Travma nedir?

Travma, olayın kendisinden çok çocuk için ne ifade ettiğiyle ilgilidir. İstismar, ihmal, aile içi şiddete tanık olma, ciddi kaza, deprem, yakın birinin ani kaybı, ağır tıbbi süreçler ve akran zorbalığı travmatik olabilir.

Aynı olaya iki çocuk çok farklı tepki verebilir. “Zaten küçüktü, hatırlamaz” varsayımı yanıltıcıdır; hatırlanmayan bir yaşantı da davranışta iz bırakabilir. Travma yaşayan her çocuk ruhsal bir bozukluk geliştirmez. Birçoğu güvenli bir ortam ve destekle zamanla toparlanır.

Belirtiler yaşa göre nasıl görünür?

Çocuklar yaşadıklarını çoğu zaman sözle değil, davranış, oyun ve bedenle anlatır.

• Okul öncesi: Tuvalet alışkanlığında gerileme, ayrılmakta zorlanma, kâbuslar, aynı olayı tekrar tekrar oynama, ani öfke nöbetleri.
• Okul çağı: Olayı hatırlatan şeylerden kaçınma, dikkat dağınıklığı, ders düşüşü, kendini suçlama, bedensel yakınmalar. Aşırı uyumlu görünen sessiz çocuklar kolay gözden kaçar.
• Ergenlik: Öfke, riskli davranışlar, madde kullanımı, çekilme, umutsuzluk, utanç. Kendine zarar işareti görürseniz gecikmeden bir ruh sağlığı profesyoneline başvurun. Ergenlik dönemi depresyonu yazısındaki işaretler de yol gösterebilir.

Bu belirtilerin birçoğu başka nedenlerle de görülebilir. Öfke ve kural ihlali bazen altta yatan korkunun dışavurumudur; çocuklarda davranım bozukluğu yazısı bu bakışı genişletir. Kesin sonuca varmak yerine olayı, belirtilerin başlangıcını ve süresini birlikte değerlendirmek gerekir.

TF-BDT nedir?

TF-BDT, çocuk ve ergenlerde travmanın etkilerini ele almak için geliştirilmiş, yapılandırılmış bir bilişsel davranışçı yaklaşımdır. Geliştiricileri arasında Cohen, Mannarino ve Deblinger anılır. En ayırt edici yanı, bakım verenin de sürece katılmasıdır. Çocuk ve ebeveyn önce ayrı çalışır, sonra birlikte buluşur.

Amaç travmayı yeniden yaşatmak değil, güvenli bir zeminde ve çocuğun hızına saygıyla ele almaktır. Çocuğa hiçbir aşamada zorla anlatma yaptırılmaz. Sonuç çocuktan çocuğa değişir ve kimse için sonuç vaat edilemez.

TF-BDT’nin temel adımları

• Psikoeğitim ve ebeveynlik becerileri: Belirtilerin ağır bir yaşantıya verilen anlaşılır yanıtlar olduğu anlatılır. Ebeveyne tutarlı ve sakin bir ev düzeni için pratik beceriler sunulur.
• Gevşeme ve duygu düzenleme: Çocuk nefes, kas gevşetme ve beden farkındalığıyla gerginliği yatıştırmayı öğrenir. Duygularını adlandırır.
• Bilişsel çalışma: “Benim yüzümden oldu” gibi yük taşıyan düşünceler yaşa uygun araçlarla, oyun, çizim ve hikâyeyle nazikçe sorgulanır.
• Travma anlatısı: Çocuk yaşadığını kendi hızında yazarak, çizerek ya da anlatarak düzenler. Ara verme hakkı her zaman vardır.
• Ortak oturumlar: Hazır olduğunda anlatısını ebeveyniyle paylaşır. Ebeveyn önceden hazırlanır.
• Güvenlik ve geleceğe hazırlık: Çocuk yardım istemeyi ve kendini korumayı öğrenir.

Güvenli ortam şarttır

Travmaya neden olan durum sürüyorsa, örneğin şiddet, istismar ya da zorbalık varsa, öncelik çocuğun korunmasıdır. Gerekli koruma adımları terapiden önce gelir. Öngörülebilir rutinler, tutarlı sınırlar ve ebeveynin söylediğini yapması güveni yeniden kuran küçük tuğlalardır.

Ebeveyn için kısa rehber

• Çocuğa inanın. “Söylediğin için teşekkür ederim, sana inanıyorum, bu senin suçun değil” demek sonraki adımları belirler.
• Sakin kalın. Çocuk olayın ne kadar korkutucu olduğunu sizin tepkinizden okur. Kendi duygularınızı başka bir yetişkinle paylaşın.
• Rutinleri koruyun. Uyku, yemek ve oyun saatleri sabit kalsın.
• Belirtileri cezalandırmayın. Gerileme, kâbus ve öfke çocuğun elinde olmayan tepkilerdir.
• Duyguyu adlandırın. “Korktuğunu görüyorum” demek yardımcı olur.
• Konuşmaya zorlamayın, kapıyı kapatmayın.
• Kendi desteğinizi ihmal etmeyin.

Çocukluk çağı travması ilerleyen yıllarda ruhsal güçlüklere yatkınlığı artırabilir, ama bu bir kader değildir. Erken ve uygun destek çocuğun gelişim yolunu olumlu etkileyebilir.

Ne zaman destek almalı?

• Belirtiler birkaç haftadan uzun sürüyor ya da artıyor.
• Çocuk olayı hatırlatan her şeyden kaçınıyor, sürekli kâbus görüyor ya da aşırı gergin.
• Okul ve arkadaş yaşamı belirgin biçimde etkileniyor.
• Çocuk kendini suçluyor, umutsuz görünüyor ya da kendine zarar vermekten söz ediyor. Bu durumda gecikmeden başvurun.

Tanı ve ilaç konularında hekim değerlendirmesi esastır; biz psikolojik danışmanlık ve terapi sunuyoruz.

Terapide nasıl çalışılır?

Psikolog Özlem Efe çocuk ve ergenlerle, aileyle ve bireysel olarak bilişsel davranışçı ilkelerle çalışır. Önce güvenlik ve ihtiyaçları değerlendirir, çocuğun gelişim düzeyine uygun hızı belirler, ebeveyni sürece dahil ederiz. Görüşmeler yüz yüze ya da online yapılabilir.

Ayrıntı için travma, TSSB ve krize müdahale, çocuk ve ergen terapisi ve aile terapisi sayfalarına bakabilirsiniz. Genel çerçeve için bilişsel davranışçı terapi yazısı yararlı olur. İlk görüşme için randevu alın.

Sık sorulan sorular

Çocuğum yaşadığını anlatmıyor; zorlamalı mıyım?

Hayır. Çocuk hazır olduğunda ve güvende hissettiğinde anlatabilir. Kapıyı açık tutun, anlatırsa sakin ve destekleyici kalın. Terapide de anlatı çocuğun hızına göre, hazırlıkla yapılır.

Her travma yaşayan çocuk terapiye mi ihtiyaç duyar?

Hayır. Birçok çocuk güvenli ortam ve ebeveyn desteğiyle toparlanır. Belirtiler uzun sürüyor ya da günlük yaşamı bozuyorsa bir ruh sağlığı profesyoneliyle görüşmek yerindedir.

TF-BDT süreci ne kadar sürer?

Süre, olaya, belirtilerin yoğunluğuna ve ailenin durumuna göre değişir. Sabit bir süre vaat edilemez. İlk görüşmelerde plan yapılır ve süreç boyunca gözden geçirilir.