Kişilik Bozuklukları ve Psikolojik Dayanıklılık

Kişilik, düşünme, hissetme ve ilişki kurma biçimlerimizin zamanla göreli olarak kalıcı olan örüntüsüdür. Kişilik bozukluğu ise bu örüntünün çok katı olduğu, birçok durumda tekrarlandığı, uzun süredir sürdüğü ve belirgin sıkıntı yarattığı durumlara verilen addır. Bu bir ruh sağlığı profesyoneli ya da hekim tarafından değerlendirilmelidir. Bu yazı tanı koymaz ve etiket yapıştırmak için yazılmadı. Kısaca kişilik özelliği ile bozukluk farkını, bağlanma döngülerini ve dayanıklılığı neyin beslediğini anlatıyoruz.

Özellik ile bozukluk arasındaki fark

Titiz, eleştiriye duyarlı ya da yalnızlığı seven olmak tek başına bir bozukluk değildir. Ayrım şu sorulara bakılarak yapılır:

• Esneklik: Örüntü durum değiştiğinde uyum sağlıyor mu, yoksa her koşulda aynı mı tekrarlanıyor?
• Yaygınlık: Tek bir ilişkide mi, yoksa hayatın birçok alanında mı görülüyor?
• Süreklilik: Geçici bir stres dönemine mi bağlı, yoksa yıllardır mı sürüyor?
• İşlev kaybı: İlişkilerde, işte ya da günlük yaşamda belirgin zorluk yaratıyor mu?

Değerlendirme yaşam öyküsünü, belirtilerin süresini ve başka durumları kapsar. İnternet testleriyle tanı konamaz. Tanı ve ilaç konularında hekim değerlendirmesi esastır. Tanı bir hüküm değil, anlama aracıdır; kişi tanıdan ibaret değildir.

Günlük hayatta nasıl görünebilir?

Bunu belirti listesi olarak değil, insanların neler yaşayabildiğine dair bir anlatım olarak okuyun.

• Yakın ilişkilerde bir an çok yakınlık, bir an mesafe
• Duyguların çok yoğun ya da hızlı değişken olması
• “Ne istiyorum” sorusunda kararsızlık
• Güvenmekte güçlük ya da yakınlıktan uzak durma
• Katı kurallar, hataya tahammülsüzlük

Bu örüntüler kişinin “kötü” olduğunu göstermez. Çoğu zaman bir dönem kişiyi korumuş yollardır, bugün yük taşır hâle gelmiştir.

Bağlanma ve tekrarlayan döngüler

Bağlanma kuramına göre çocuklukta bakım verenlerle kurduğumuz ilişki, yakınlık ve güven beklentilerimizi şekillendirir. Eğilimler şöyle özetlenir:

• Güvenli: Yakınlıkta ve yalnızlıkta görece rahat olmak.
• Kaygılı: Terk edilme korkusu, sürekli güvence arama.
• Kaçıngan: Yakınlık arttıkça rahatsız olmak, bağımsızlığı vurgulamak.

Bunlar kesin kategori değil, öğrenilmiş stratejilerdir ve değişebilir. Örneğin kaygılı kişi art arda mesaj atar, kaçıngan partner geri çekilir. Geri çekilme korkuyu doğrular, kişi daha çok yaklaşır. İkisi de kendi korkusuyla davranırken birbirine kaçındığı şeyi yaşatır. Döngüyü fark etmek, suçlamayı azaltır. Bu tür kalıplar için çift terapisi sayfasına bakabilirsiniz.

Psikolojik dayanıklılık nedir?

Dayanıklılık, zorluklar karşısında toparlanabilme ve uyum sağlama kapasitesidir. Hiç acı çekmemek demek değildir; dayanıklı insanlar da üzülür ve yorulur. Doğuştan sabit bir özellik değildir, zamanla geliştirilebilir. Kişilik güçlükleri ortadan kalkmasa da onlarla anlamlı bir hayat kurmayı kolaylaştırabilir.

Dayanıklılığı ne besler?

• Destekleyici ilişkiler: Güvenebileceğiniz bir iki kişi yeterlidir. Yardım istemek bir beceridir.
• Düzen: Uyku, yemek ve hareket rutinleri duygusal dalgalanmalarda zemin olur.
• Duygu düzenleme: Duyguyu fark etmek, adlandırmak, nefesle yatıştırmak. Bilişsel davranışçı terapi bu becerileri adım adım öğretir.
• Anlam ve değerler: Sevdiklerinize özen göstermek, üretmek, öğrenmek.
• Esnek düşünme: Siyah-beyaz yargılar yerine dengeli bakış.
• Kendine şefkat: Hata yaptığınızda kendinize bir arkadaşınıza davrandığınız gibi davranmak.

Hepsini aynı anda yapmak gerekmez. Bir tanesiyle başlamak yeterlidir.

Terapinin rolü

Bu örüntüler yıllar içinde yerleştiği için çalışma genellikle uzun soluklu ve sabır isteyendir. İlerleme düz bir çizgi değildir. Terapi odasındaki güvenli ilişki, örüntülerin fark edilmesi ve değişmesi için bir deneme alanı olur. Çalışmada duygu düzenleme, düşünce kalıplarını esnetme, ilişki döngülerini anlama ve sınırlarınızı netleştirme üzerine çalışılır. Genel çerçeve için psikoterapi nedir ve hangi yaklaşımlar var yazısına bakabilirsiniz. Kimse için sonuç vaat edilemez, ancak örüntülerde zamanla gerçek değişim mümkündür.

Yakınlar için kısa rehber

• Etiket yerine kendi deneyiminizi anlatın. “Sen hep böylesin” yerine “O gün şunu hissettim” demek daha az savunma yaratır.
• Sınır koymak sevgisizlik değildir. Sakin, tutarlı ve tehditsiz olun.
• Her zaman çözücü olmak zorunda değilsiniz. Kişinin duygularını onun yerine düzenlemeye çalışmak ikinizi de yorar.
• Kendi ihtiyaçlarınızı ihmal etmeyin. Gerekirse kendiniz de destek alın.
• Nazikçe davet edin. Zorlamak direnci artırır.

Kişi kendine ya da başkasına zarar vermekten söz ediyorsa gecikmeden bir ruh sağlığı profesyoneline ya da hekime başvurun.

Ne zaman destek almalı?

• Duygular sizi pişman olacağınız davranışlara sürüklüyor.
• Benzer ilişki sorunlarını farklı kişilerle tekrar yaşıyorsunuz.
• Kendinizi tanımakta ve karar vermekte güçlük çekiyorsunuz.
• Bu durum işinizi, okulunuzu ya da ilişkilerinizi belirgin biçimde etkiliyor.
• Yoğun duygudurum dalgalanması, madde kullanımı ya da kendine zarar düşünceleri var.

Tanı ve ilaç konularında hekim değerlendirmesi esastır; biz psikolojik danışmanlık ve terapi sunuyoruz.

Terapide nasıl çalışılır?

Kişilik ve ilişki örüntüleriyle çalışmayı kişiye özel bir plan çerçevesinde yürütüyoruz. İlk görüşmelerde sizi getiren sıkıntıyı ve ilişkilerinizi birlikte anlarız; aceleyle etiket koymayız. Düşünce ve duygu örüntülerinizi, ilişki döngülerinizi ve baş etme becerilerinizi sizin tempoda ele alırız. Süreç genellikle uzun soluklu olduğundan hedefleri belirli aralıklarla birlikte gözden geçiririz. Seanslar Beşiktaş/Gayrettepe’de yüz yüze ya da online yapılabilir. İlaç gerektiren bir tabloda psikiyatriste yönlendiririz. Bilgi için yetişkin bireysel terapi sayfasına bakın, görüşme için randevu alın.

Sık sorulan sorular

Kişilik değişebilir mi?

Evet, zamanla ve çabayla. Değişim genellikle yavaş ve kademelidir. Örüntülerin katı yanları yumuşayabilir, duygu düzenleme becerileri gelişebilir.

Özelliklerim beni “bozuk” mu yapar?

Hayır. Herkesin belirgin özellikleri vardır. Önemli olan esneklik, hayata etkisi ve yarattığı sıkıntıdır. Bunu bir ruh sağlığı profesyoneliyle değerlendirmek en sağlıklısıdır.

Dayanıklılığı kendi başıma geliştirebilir miyim?

Bir ölçüde evet. İlişkileri beslemek, rutin kurmak ve kendinize şefkatle yaklaşmak tek başına da yapılabilir. Sıkıntı yoğunsa bir ruh sağlığı profesyoneliyle çalışmak yönünüzü bulmanızı kolaylaştırır.